No París de finais do século XVIII, alguén percorre con atención os postos dos bouquinistes, os vendedores ambulantes de libros usados que se aliñan a beiras do Sena. Tras remover varios tomos, atopa por fin o que busca: un exemplar bastante ben conservado do Dictionnaire philosophique de Voltaire, publicado en 1764.

Follea o índice. Busca as entradas da letra P, en concreto a dedicada á palabra “Patrie” (Patria). Desliza os dedos con axilidade ata dar coa páxina e comeza a ler. Os seus ollos detéñense nunha frase que relé cunha mestura de deleite e tristeza:

«Il est triste que souvent pour être censei bon patriote on soit l’ennemi du reste deas hommes».

Fronte á mirada atónita do vendedor, repítea varias veces en voz alta, coma se quixese que alguén máis a escoitase: «É triste que, a miúdo, para ser bo patriota, haxa que ser inimigo do resto dos homes».

No mesmo século, pero noutro idioma e noutro contexto, a frase de Samuel Johnson converteuse en sentenza case bíblica:

«Patriotism is the last refuge of a scoundrel». (O patriotismo é o último refuxio dun canalla.)

O famoso lexicógrafo e moralista inglés pronunciou estas palabras a noite do 7 de abril de 1775, segundo lembraría o seu amigo e biógrafo James Boswell. Na súa versión, Johnson non atacaba ao sentimento de pertenza, senón a ese «presunto patriotismo que tantos, en todas as épocas e países, usaron como manto para os seus propios intereses».

Xa no noso país, en 1981, un asturiano, Víctor Manuel, compón unha canción de título paradoxal: «Isto non é unha canción».

En plena consolidación da democracia tras a caída da ditadura franquista, o cantautor espida o uso instrumental da patria e defende un ideal de inclusión e humanidade. A letra rexeita a retórica bélica, o ton de uniforme e a exclusión disfrazada de honra. Os seus dous últimos versos condensan unha advertencia que ben podería servir como reflexión final: «Aquí cabemos todos, ou non cabe nin Dios».

Desde Voltaire ata Johnson e desde Johnson ata Víctor Manuel, a mensaxe mantense intacta: cando a patria vólvese arma para excluír a outros, deixa de ser un ben común e convértese en escusa e lixo moral.